सामाजिक सञ्जाल र इ–कमर्सले युवाहरूको खरिद प्रक्रियालाई सहज र प्रविधि–अनुकूल त बनाएको छ, तर यसले फजुलखर्ची र ठगीको जोखिम पनि बढाएको छ । डिजिटल बजारको चमकधमकबीच युवाहरू ‘सचेत उपभोक्ता’ बन्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो
आजको आधुनिक विश्व सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको तीव्र विकाससँगै पूर्ण रूपमा डिजिटल युगमा प्रवेश गरेको छ । इन्टरनेटको सर्वसुलभता, स्मार्टफोनको पहुँच र सामाजिक सञ्जालको व्यापक प्रयोगले मानिसको दैनिक जीवनशैली, सोच्ने तरिका र क्रियाकलापमा गम्भीर परिवर्तन ल्याएको छ । विशेष गरी, नयाँ पुस्ताका युवाहरूमा यसको प्रभाव अत्यन्तै गहिरो र उल्लेखनीय देखिन्छ । डिजिटल सञ्चारको यो बाढीले युवाहरूको सामाजिकीकरणलाई मात्र होइन, उनीहरूको बजारप्रतिको दृष्टिकोण र उपभोग गर्ने शैली (खरिद व्यवहार) लाई समेत ठुलो मात्रामा रूपान्तरण गरिदिएको छ ।
सामान्य अर्थमा सामाजिक सञ्जाल भन्नाले फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक, युट्युब र एक्स (ट्विटर) जस्ता भर्चुअल प्लेटफर्महरूलाई बुझिन्छ, जहाँ प्रयोगकर्ताहरूले आफ्ना सूचना, विचार, तस्बिर र भिडियोहरू एकापसमा आदानप्रदान गर्छन् । तर, आजको डिजिटल बजारमा यी प्लेटफर्महरू केवल मनोरञ्जन र कुराकानीका साधन मात्र रहेनन्, यी त व्यापार, विज्ञापन र बजार विस्तारका सबैभन्दा शक्तिशाली आधुनिक उपकरण बनिसकेका छन् । उत्पादक तथा व्यापारीहरूले उपभोक्ताको ध्यान खिच्न र आफ्ना वस्तु वा सेवाको बिक्री बढाउन सामाजिक सञ्जालको आक्रामक प्रयोग (डिजिटल मार्केटिङ) गर्न थालेका छन् भने अर्कोतर्फ उपभोक्ताहरू पनि यिनै सञ्जालहरूमा देखिने सामग्रीबाट प्रभावित भएर सामान खरिद गर्ने निर्णयमा पुग्न थालेका छन् ।
युवाहरू स्वभावैले नयाँ प्रविधिप्रेमी, जिज्ञासु र संवेदनशील समूह भएका कारण उनीहरू बजारमा आउने नयाँ ‘ट्रेन्ड’, फेसन र प्रविधितर्फ छिटो आकर्षित हुन्छन् । सामाजिक सञ्जालमा देखिने आकर्षक र कलात्मक विज्ञापन, डिजिटल ‘इन्फ्लुएन्सर’ (प्रभावशाली व्यक्ति) हरूको सिफारिस र समय–समयमा आउने आकर्षक छुटका अफरहरूले सिधै युवाहरूको मनोविज्ञानमा काम गरिरहेका हुन्छन् ।
बजारमा आएको कुनै नयाँ मोबाइल, फेसनदार कपडा वा आधुनिक ग्याजेटको मनमोहक भिडियो वा ‘रिल’ देख्नेबित्तिकै धेरै युवाहरू वस्तुको वास्तविक उपयोगिताभन्दा पनि त्यसको बाह्य आकर्षणबाट प्रभावित भएर तुरुन्तै खरिद गर्न लालायित हुन्छन् । परम्परागत बजारमा गएर सामान छान्ने पुस्ताभन्दा फरक, आजको डिजिटल पुस्ता स्क्रिनमा देखिने दृश्य र ‘रिभ्यु’का आधारमा आफ्नो खरिद व्यवहार तय गरिरहेको छ ।
अतीतको बजारमुखी परम्परालाई हेर्ने हो भने, पहिले उपभोक्ताहरू कुनै पनि वस्तु वा सेवा खरिद गर्नका लागि भौतिक रूपमा बजारमै पुगेर सामानको प्रत्यक्ष अवलोकन गर्थे वा आफ्ना नजिकका साथीभाइ तथा आफन्तको व्यावहारिक सल्लाह लिने गर्दथे । तर, आजको डिजिटल युगमा त्यो बाध्यता हटेको छ । हिजोआज मानिसहरू आफ्नो स्मार्टफोनको स्क्रिनमा औँलाका केही ‘क्लिक’ र सेकेन्डभरमै सामाजिक सञ्जालमार्फत् संसारभरका हजारौँ वस्तुहरूको विस्तृत जानकारी, मूल्य र गुणस्तरको तुलना गर्न सक्षम भएका छन् ।
यस प्रविधिले परम्परागत र झन्झटिलो खरिद प्रक्रियालाई अत्यन्तै छिटो, पारदर्शी र सहज बनाइदिएको छ । यसकै जगमा फस्टाएको अनलाइन किनमेल र इ–कमर्सको विकासले उपभोक्तालाई घरमै बसीबसी आफूलाई मन परेको सामान अर्डर गर्ने र ‘होम डेलिभरी’ पाउने आधुनिक सुविधा उपलब्ध गराएको छ, जसले समय र श्रम दुवैको ठुलो बचत गरेको छ ।
तर, सामाजिक सञ्जालको यो बढ्दो प्रभाव सधैँ सकारात्मक र हितकारी मात्र हुँदैन । यसको एउटा निकै चुनौतीपूर्ण र भ्रामक पाटो पनि छ । डिजिटल बजारमा प्रयोग हुने ‘सीमित समयको अफर’, ‘फ्ल्याश सेल’ वा ‘ट्रेन्डिङ प्रोडक्ट’ जस्ता चतुर र आकर्षक व्यापारिक शब्दजालहरूले युवाहरूमाझ कृत्रिम आवश्यकता पैदा गरिदिन्छन् । सामान साँच्चिकै आवश्यक नभए पनि ‘फेसनमा पछि परिने हो कि’ भन्ने मनोवैज्ञानिक डरका कारण युवाहरू नचाहिएका चिजहरू किन्न प्रेरित हुन्छन् ।
यसले युवा पुस्तामा देखासिखी र विलासिता बढाएर अनावश्यक फजुलखर्चीमा वृद्धि त गर्छ नै, सँगसँगै उनीहरूको व्यक्तिगत वा पारिवारिक आर्थिक व्यवस्थापनमा समेत गम्भीर समस्या सिर्जना गर्न सक्छ । यसका अतिरिक्त, सामाजिक सञ्जालमा गरिने भ्रामक प्रचार, ‘फिल्टर’ गरिएका आकर्षक तस्बिर र नक्कली वा न्यून गुणस्तरका उत्पादनका कारण उपभोक्ताहरू आर्थिक रूपमा ठगिनुपर्ने र गुणस्तरहीन सामान भोग्नुपर्ने जोखिम पनि उत्तिकै बढेर गएको छ ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, सामाजिक सञ्जालले आजका युवाहरूको खरिद व्यवहार र उपभोगको संस्कृतिलाई सहज, द्रुत र प्रविधि–अनुकूल त बनाएको छ, तर यसको सही, सन्तुलित र विवेकपूर्ण प्रयोग गर्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो । डिजिटल बजारको चमकधमकमा अन्धधुन्ध बहकिनुको साटो युवाहरूले सामानको वास्तविक उपयोगिता र आफ्नो गोजीको आकार हेरेर मात्र निर्णय लिनुपर्छ । विज्ञापनको भ्रमलाई चिरेर ‘सचेत उपभोक्ता’ बन्न सकेमा मात्र युवा पुस्ताले डिजिटल युगको यो अभूतपूर्व प्राविधिक सुविधाबाट वास्तविक लाभ लिन सक्छन् र यसका नकारात्मक एवं आर्थिक जोखिमहरूबाट सुरक्षित रहन सक्छन् ।
डिजिटल बजारको यो बढ्दो लहरलाई सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउन राज्यका सम्बन्धित निकायहरूको नियमनकारी भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । सामाजिक सञ्जालमार्फत् हुने अनलाइन व्यापारलाई कानुनी दायरामा ल्याई उपभोक्ताको हित संरक्षण गर्ने स्पष्ट नीति र कडा कानुन बन्नुपर्छ । डिजिटल माध्यमबाट हुने ठगी र नक्कली विज्ञापनलाई नियन्त्रण गर्न सके मात्र युवा उपभोक्ताहरूको भरोसा सुरक्षित रहन सक्छ ।
अन्ततः, प्रविधि आफैँमा खराब होइन, यसको प्रयोग कसरी गरिन्छ भन्ने कुरा मुख्य हो । आजका युवाहरूले सामाजिक सञ्जाललाई केवल सामान किन्ने र खर्च गर्ने माध्यम मात्र बनाउनु हुँदैन । बरु, यस डिजिटल प्लेटफर्मको रचनात्मक प्रयोग गरेर आफ्नै नवीन व्यवसाय वा स्टार्टअप सुरु गर्नेतर्फ युवा पुस्ताले सोच्न सकेमा मात्र डिजिटल युगको वास्तविक र दीर्घकालीन लाभ देशले पाउन सक्छ ।
प्रतिक्रिया