मत-विमत

शब्द चयन सभ्यताको प्रतीक पनि हो

अञ्जु कार्की २०७६ असार १० गते ६:४५ मा प्रकाशित

सडकमा वास बस्ने लागुऔषध दुव्र्यसनीका मुखबाट त हरेक वाक्यपिच्छे यस्ता फोहरी निस्किरहेका हुन्छन् । तर, सुन्नेहरूले खासै वास्ता गर्दैनन् । यतिवेला भने जनप्रतिनिधिको मुखबाट निस्केका कारण यो शब्दको चर्को विरोध भयो । चौधरी स्थानीय सरकारका प्रमुख पनि हुन् 

इटहरी उपमहानगर पालिकाका मेयर द्वारिका चौधरी यतिवेला ‘रण्डी’ शब्द फलाकेका कारण चर्चाको शिखरमा छन् । हुन त नेपालमा यस्ता शब्द फलाक्नेहरूको कमी छैन । सडकमा वास बस्ने लागुऔषध दुव्र्यसनीका मुखबाट त हरेक वाक्यपिच्छे यस्ता फोहरी निस्किरहेका हुन्छन् । तर, सुन्नेहरूले खासै वास्ता गर्दैनन् । यतिवेला भने जनप्रतिनिधिको मुखबाट निस्केका कारण यो शब्दको चर्को विरोध भयो । चौधरी स्थानीय सरकारका प्रमुख पनि हुन् ।

यतिवेला प्रदेश १ को राजधानीका लागि समेत चर्चामा ल्याइएको उम्दा सहर हो इटहरी । केही दशक अघिसम्म इटहरी सानो बजार थियो । पूर्वपश्चिम तथा उत्तर दक्षिण राजमार्गको संगम भएका कारण इटहरीमा सवारी चालक तथा परिचालकहरूलाई लक्षित गरी एक राते होटल तथा लजहरू खुल्न थालिसकेका थिए । पूर्वाञ्चलका लागि अत्यन्तै पायकपर्नेस्थल हुँदाहुँदै पनि अली सभ्य मानिसहरू त्यतिवेला ‘संगत राम्रो छैन है’ भन्दै इटहरीमा बसोवास गर्न हच्किन्थे । विराटनगर नै पहिलो रोजाई हुन्थ्यो । तर, समयक्रम सँगै इटहरीले सभ्य सहरको रूपधारण गर्दै गयो ।

जनसंख्या तथा आकारको दृष्टिले विराटनगरलाई उछिन्दै प्रदेश १ को सबै भन्दा ठूलो सहर बन्ने तरखरमा रहेको इटहरीमा कत्तिको सभ्य मानिस बसेका होलान् ? भन्ने कूतुहल अन्य क्षेत्रका जनतालाई हुनु स्वभाविकै थियो । यर्थाथमा इटहरी यतिवेला शिक्षित तथा सभ्य सहर बनिसकेको छ । तर, मेयर चौधरीको अभिव्यक्ति सुन्ने तथा इटहरी नदेख्नेहरूको दिमागमा इटहरीप्रति कस्तो धारणा बन्ला ? केही दिन अघि पत्रकारको नाक भाँच्न एक करोड रूपैयाँ विनियोजन गरेको मेयर अभिव्यक्तिबाट सुरु भएको इटहरीको चर्चा अहिले अस्लिल शब्दसम्म पुगेको छ । मेयर चौधरीको अडियो तथा भिडियो रेकर्ड सुन्ने हो भने इटहरी कस्तो छ ? भन्ने छर्लंग हुन्छ । हुन त पूर्वी नेपालको पुरानो सहर विराटनगर र नयाँ सहर इटहरीको सभ्यता दाँज्ने चेष्टा यो पंक्तिकारको होइन । तर, यही शब्द विराटनगरका मेयरले प्रयोग गरेका हुन्थे भने यतिवेलासम्म विराटनगरमा मेयर पद रिक्त भइसकेको हुन्थ्यो ।

शब्द भनेको बन्दुकको गोलीभन्दा पनि भयानक अस्त्र हो जो मुखबाट निस्केपछि फिर्ता हुँदैन । बन्दुकको घाउ निको हुन्छ तर शब्दको घाउ कहिल्यै निको हुँदैन । यसले कालान्तरसम्म प्रभाव छाडिरहन्छ । त्यसैले शब्दलाई ब्रह्मास्त्र पनि भन्ने गरिन्छ । ब्रह्मास्त्रको उचित प्रयोग भएन भने प्रयोगकर्तातर्फ नै फर्कन्छ भनिन्छ । केही महिनाअघि प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले प्रमुख प्रतिपक्षविरुद्ध ‘निम्छरो’ भन्ने शब्द प्रयोग गरे ।

यो शब्द मेयर चौधरीले प्रयोग गरेको ‘रण्डी’ शब्द जस्तो आपत्ति जनक त होइन तर धेरैजसो गाली गलौजका लागि प्रयोग हुने शब्द भने हो । सायद सभामुखले यो शब्द संसद्को रेकर्डबाट हटाइसके होलान् । तर, प्रधानमन्त्री ओलीले प्रयोग गरेको शब्दको अध्याय समाप्त भए पनि इटहरीका मेयर चौधरीले प्रयोग गरेको शब्दको अध्याय भने समाप्त हुनुहुन्न । उनले माफी मागिसकेका कारण यसलाई उछाल्नु पनि उचित हुन्न । तर, यहाँनेर एउटा हेक्का राख्नुपर्ने कुरा के हो भने–‘मेयर चौधरीको मातृभाषा थारू हो, थारू भाषामा पनि यो शब्द धेरै नै फोहरी मानिन्छ ।

बन्दुकको घाउ निको हुन्छ तर शब्दको घाउ कहिल्यै निको हुँदैन । यसले कालान्तरसम्म प्रभाव छाडिरहन्छ । त्यसैले शब्दलाई ब्रह्मास्त्र पनि भन्ने गरिन्छ । ब्रह्मास्त्रको उचित प्रयोग भएन भने प्रयोगकर्तातर्फ नै फर्कन्छ भनिन्छ

अश्लील र आपत्तिजनक शब्दहरू शब्दकोषमा किन राखिएको होला ? हटाइदिए के हुन्छ ? भन्ने बहस पनि वेलावेलामा उठ्नै गरेकै छन् । मेयर चौधरीको अभिव्यक्तिका सन्दर्भमा पनि सामाजिक सञ्जालमा केही पुरुष मित्रहरूले उठाउनुभएको छ । साथै उही शब्द पुरुषले प्रयोग गर्दा गाली महिलाले प्रयोग गर्दा ताली किन हुन्छ ? भन्ने कुरा पनि केही मित्रहरूले सामाजिक सञ्जालमा उठाउनुभएको छ ।

तर, कुन शब्दहरू कतिवेला प्रयोग गर्ने ? भन्ने नियम भाषिक समुदाय आफैँले बनाएको हुन्छ । कुनै सन्दर्भमा अत्यन्त अश्लील र आपत्तिजनक मानिने शब्दहरू कुनै सन्दर्भमा स्वभाविक हुन्छन् । यस्ता शब्दले मनोरञ्जन पनि प्रदान गर्छन् । व्यक्तिगत कुराकानीमा प्रयोग हुने शब्द र सामूहिक कुराकनीमा प्रयोग हुने शब्दहरू पनि अलग अलग हुन्छन् । त्यसैले, शब्दको विरोध गर्नु पनि अनुचित हो ।

शब्द परिवर्तनले मात्रै भाव परिवर्तन हुने होइन । भाव परिवर्तनका लागि सुसंस्कार चाहिन्छ । ‘रण्डी’ शब्दकै उदाहरण दिउँ । यो शब्द अली अश्लील भयो कि भन्दै ‘वेश्या’ शब्द चलन चल्तीमा ल्याइयो । अहिले वेश्या शब्द पनि अश्लील भयो भन्दै ‘यौनकर्मी’ भन्ने शब्द चलन चल्तीमा ल्याइएको छ । अंग्रेजी भाषाको ‘सेक्सवर्कर’ शब्दलाई उल्था गरी ‘यौनकर्मी’ शब्द चलन चल्तीमा ल्याइएको हो ।

भोलि ‘यौनकर्मी’ शब्द पनि अश्लील लाग्न सक्छ । त्यस पछि अर्कै शब्द खोजी गरिएला । यसैगरी, वयस्क उमेर माथिकी नारी जातिलाई ‘आइमाई’ भन्ने प्रचलन थियो । संस्कृत भाषाको आर्यमाताबाट आइमाई शब्द बनेको हो । यसको अर्थ हुन्छ–‘सुसंस्कारयुक्त आमा ।’ आइमाई शब्द धेरै नै सम्मानजनक हो भन्ने कुरा यसको अर्थले नै पुष्टि हुन्छ । तर, प्रयोग गलत भयो । हुँदाहुँदा नारी जातिलाई होच्याउनका लागि आइमाई भन्न थालियो । नेपाली उखान टुक्कासमेत यसरी नै बन्दै गए । अहिले आइमाई शब्द विस्थापित गरी महिला भन्न थालिएको छ ।

यसैगरी, विधवा शब्द र एकल महिला शब्दले दिने अर्थ एउटै हो । तर, विधवा शब्दको गलत प्रयोग भएकैले एकल महीला भन्न थालियो । भोलि एकल महिला शब्दको पनि गलत प्रयोग भयो भने विकल्प खोज्नुपर्ने हुन्छ । नारी जातिलाई हेप्ने हाम्रो समाजको कुसंस्कार परिवर्तन नहुने हो भने यस्ता शब्दका विकल्पहरू हरेक १०–० वर्षमा खोज्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । अर्को उदाहरण हेरौँ, मण्डल शब्द नेपाली भाषाको धेरै नै पवित्र शब्द हो ।

हरेक शुभकार्यको आरम्भ मण्डल बनाएर गरिन्छ । कुनै पवित्र उद्देश्य बोकेको संगठनलाई पनि नेपाली भाषामा मण्डल नै भनिन्छ । तर, पञ्चायतकालमा सत्ताले स्वतन्त्र विद्यार्थी मण्डल नाम गरेको एउटा संगठन निर्माण ग¥यो । प्रहरी लगाएर सिधै घरघरमा गएर कुटपिट गर्न नमिल्ने विपक्षीहरूलाई तह लगाउन स्वतन्त्र विद्यार्थी मण्डल प्रयोग गरियो । स्वतन्त्र विद्यार्थी मण्डलमा रहनेहरूले सत्ताको आडमा लुटपाट तथा भ्रष्टाचार गरे ।

जसका कारण उनीहरूलाई मण्डले भनियो । अहिले मण्डले शब्द भनेको गाली गलौजको शब्द बन्यो । नेपाली भाषाको शब्दकोष मै मण्डले शब्दको अर्थ दिइएको छ–‘छुल्याहा, फटाहा तथा खराब काम गर्ने ।’ पञ्चायतकालमा सरकारले शिक्षक संघ र शिक्षक संगठनको विरुद्धमा प्रज्ञिक संघ खडा ग¥यो । शिक्षकहरू नै सामेल भएकोले प्राज्ञिक शब्द चयन उनुपयुक्त थिएन । प्राज्ञको अर्थ हुन्छ–‘विद्धान ।’ शिक्षक भनेका समाजका लागि प्राज्ञ नै हुन् । तर प्राज्ञिक संगठनले गलत काम गरेकोले प्राज्ञ शब्द त्यतिवेला गालीका रूपमा प्रयोग हुन थाल्यो । कसैलाई होच्याउनु प¥यो भने–‘ए प्राज्ञे ?’ भन्न थालियो ।

कुन भाषा कति समृद्ध छ भनेर गरिने पहिलो मापन भनेको शब्दहरू हुन् । जुन भाषामा धेरै शब्दहरू छन्, धेरै उखान टुक्काहरू छन्, धेरै लोकसाहित्यहरू छन् ती भाषा नै समृद्ध मानिन्छन् । भाषामा उखान टुक्काको महत्व पनि त्यतिकै हुन्छ । अनुकूल उखान टुक्काको प्रयोग गर्दा आफुले व्यक्त गर्न खोजेको कुरामा अरू गहनता थप्न सकिने मात्रै होइन एक पेजमा लेख्नुपर्ने सन्देशलाई उखान टुक्काको एउटै हरफले प्रष्ट बनाइ दिन्छ ।

उदाहरणका लागि ‘एक हातले ताली बज्दैन ।’ यसले दिने सन्देशलाई अन्य माध्यमबाट बुझाउन खोज्ने हो भने र पानाभारी धेरै शब्दहरू खर्चनुपर्छ । पाँच–सात मिनेट बोल्नु पर्छ । तर, यो छोटो वाक्यको उखानले एउटा सिंगो पुस्तकले दिन नसक्ने सन्देश दिएको हुन्छ । उखान टुक्काको मामिलामा नेपाली भाषा धनी छ । तर, केही उखान टुक्काहरू यस्ता छन् जो अहिलेको सन्दर्भमा धेरै नै आपत्तिजनक छन् । कुनै उखान लैंगिक हिंसालाई प्रेरित गर्ने खालका छन् । उदाहरणका लागि ‘मर्दका दश वटी’, ‘नक्कली आइमाईका २० वटा पोइ मर्ने वेलामा कोही न कोही ।’

यसैगरी, जातीय हिंसालाई प्रेरित गर्ने उखानहरू पनि कयौँ छन् । उदाहरणका लागि ‘अर्तिले घर्ती मान्दैन’, ‘मरेपछि डुमै राजा’, ‘दिनमा कमिनी कपाल कोर, रातमा कमिनी घोचा चोर’ । यस्ता धेरै उखानहरू छन् जसले लैंगिक तथा जातीय हिंसा गरिरहेका छन् । यस्ता उखानहरू प्रयोग गर्न नहुने कुरामा समाजद्वारा, राज्यद्वारा पहल नभएको होइन तर जनजिब्रोमा झुण्डिरहेकै छन् । जनजिब्रोमा झुण्डिरहेसम्म खराब उखान तथा शब्दहरू सार्वजनिक रूपमा प्रयोग हुन छाड्दा रहेनछन् भन्ने कुराको पछिल्लो उदाहरण हो, ‘मुलुकका प्रधानमन्त्री ओली तथा इटहरीका मेयर चौधरीका पछिल्लो प्रस्तुति ।’

प्रतिक्रिया

पछिल्ला अपडेट्स

लोकप्रिय