अघिल्लो आर्थिक वर्षको तथ्यांकअनुसार मधेसका ८ वटै जिल्लामा झन्डै ७१ हजार मानिसहरू बाढीको कारण प्रभावित भएका थिए । यसपालि विपद्को थप जोखिम भएको मौसमविद्हरूले चेतावनी दिइरहेका छन् ।
महोत्तरी । बर्दिवासका ८४ वर्षीय रणबहादुर खड्का १० वर्षअगाडि हुने प्राकृतिक विपत्ती र अहिले हुने विपत्तिमा निक्कै फरक देख्छन् । पहिलेको भन्दा अहिले हुने वर्षामा कम भए पनि क्षतिको मात्रा भने अहिले हुने वर्षाले बढी गरेको देख्दा खड्कालाई अचम्म लाग्छ । ‘आजकाल सामान्य वर्षा हुँदा खहरेहरू उर्लिन्छन, मुख्य नदीहरूमा बाढीको निक्कै ठुलो बहाव देखिन्छ,’ खड्काले भने ‘तल्लो तटीय क्षेत्रमा हुने उर्वर जमिनको कटान र डुवान त झन् भनीसाध्य नै छैन ।’
मधेसको चुरे क्षेत्रमा कम क्षति भए पनि खड्काले भनेजस्तै तल्लो तटीय क्षेत्रमा डुवानका कारण बर्सेनि ठुलो क्षति हुँदै आएको छ । ‘खै यो जलवायु परिवर्तनको पनि असर हो रे ! यस्तै हो भने मधेसका कैयाँै किसानहरू घरबारविहीन बन्न बेर छैन,’ खड्काले भने, ‘सरकारले दीर्घकालीन योजना बनाएर यसको रोकथाम गर्नुपर्छ ।’
अघिल्लो आर्थिक वर्षको तथ्यांकअनुसार मधेसका ८ वटै जिल्लामा झन्डै ७१ हजार मानिस बाढीको कारण प्रभावित भएका थिए । यसपालि विपद्को थप जोखिम भएको मौसमविद्हरूले चेतावनी दिइरहेका छन् । वर्षाको समयमा वर्षा नहुने र बेमौसमी वर्षाको कारण थप समस्या सिर्जना हुने उनीहरूको भनाइ छ ।
किन मधेसमा प्राकृतिक विपत्ति बढ्दै छ ?
पछिल्लो दशकको तथ्यांक हेर्दा मधेस वर्षाबाट हुने विपद्का कारण सबैभन्दा बढी प्रताडित बन्दै गएको छ ।
विशेषगरी बेमौसमी वर्षाका कारण विभिन्न प्रकारका विपत्तिहरूको सामना गर्नुपरेको छ । जस्तै उत्पादनमा कमी, रोग कीराको प्रकोप, बाढी, डुवान, धनजनको क्षति जस्ता प्रकोपहरू अत्यधिक देखिएको स्थानीयहरू बताउँछन् ।
पछिल्लो तथ्यांकअनुसार मधेसका ८ वटै जिल्लामा गरी कुल ५ लाख ५५ हजार २१८ हेक्टर खेतीयोग्य जमिन रहेकोमा ४ लाख ५ हजार ४५० हेक्टर क्षेत्रफल धान रोपाइँयोग्य जग्गा रहेको छ । यो १० वर्ष अगाडिको तुलनामा झन्डै ५ प्रतिशत कम हो । यो ५ प्रतिशत जमिन वर्षाकै कारण कटान र खण्डहर बनेको तथ्यांक छ । जसले कुल जनसंख्याको झन्डै १ प्रतिशत गरिबीतर्फ धकेलिएको देखिएको छ ।
आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा ५९ लाख ५५ हजार ४७६ मेट्रिक टन धान उत्पादन भएकोमा चालु आर्थिक वर्षमा ४.२० प्रतिशतले कमी भई ५७ लाख ५ हजार १२६ मेट्रिक टन उत्पादन हुने अनुमान गरिएको थियो । तर वास्तविक उत्पादन त्यो अनुमानअनुसार पनि हुन सकेन । यसैगरी, उत्पादकत्व गत आर्थिक वर्षमा ४.१९ मेट्रिक टन प्रतिहेक्टर रहेकोमा आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ मा १.१६ प्रतिशतले घटेर ४.१४ मेट्रिक टन प्रतिहेक्टरमा झरेको छ । यसले कृषिको आत्मनिर्भरतालाई परनिर्भरतामा रूपान्तरण गरेको र गरिबीको दरलाई थप प्रोत्साहन गरेको विज्ञहरू बताउँछन् ।
खानेपानीको मुख्य स्रोतका रूपमा ट्युबवेल र पाइप प्रणालीको प्रयोग गरिएको छ । तथ्यांकअनुसार खानेपानीका लागि ट्युबवेल र हाते पम्पको प्रयोग गर्ने परिवारको संख्या ८ लाख ३० हजार २१९ छ भने नदी/खोलामा आश्रित परिवारको संख्या ७२९ मात्र छ । मधेसको जनसंख्याको ठुलो हिस्सा भूमिगत पानीमा निर्भर छ । केही परिवार चुरेका जरुवा, नदी, खोलामा आश्रित छन् ।
मधेसमा अर्को विपत्ति उत्खनन् र दोहनकै कारण बढेको चुरे विज्ञहरू बताउँछन् । तल्लो तटीय क्षेत्र डुवानमा पर्नु, खण्डहर बन्नु चुरेबाट बगेर आएको ग्रेग्रानको कारण भएको चुरे विज्ञ नागदेव यादवको भनाइ छ । प्रदेशका १३६ मध्ये ८४ वटा स्थानीय तहमा वन क्षेत्र नै छैन । सरकारले वनलाई आर्थिक विकासका मेरुदण्ड मानिने कृषि, पर्यटन, जलस्रोत, उद्योग आदिको आधार स्तम्भका रूपमा लिए पनि व्यावहारिक कार्यान्वयन गर्न नसक्दा समस्या विकराल बन्दै गएको छ ।
मधेस सरकारको वन तथा वातावरण मन्त्रालयले उपलब्ध गराएको तथ्यांकले वन अतिक्रमणको भयावह चित्र देखाउँछ । आर्थिक वर्ष २०८०/०८१ को तथ्यांकअनुसार मधेसको ५ हजार ६९२.१५ हेक्टर वन क्षेत्र अतिक्रमणमा परेको छ । यसमध्ये सबैभन्दा बढी रौतहटमा ३ हजार १९०.५२ हेक्टर अतिक्रमणमा परेको मन्त्रालयले जनाएको छ । मधेसका १३६ वटै पालिका वनमा आश्रित भए पनि सबै पालिकामा वन छैन । सप्तरीका १८ मध्ये ८ पालिकामा वन क्षेत्र छ भने सिरहाका १७ मध्ये ११, धनुषाका १८ मध्ये ४, महोत्तरीका १५ मध्ये २, सर्लाहीका २० मध्ये ७, रौतहटका १८ मध्ये ५, बाराका १६ मध्ये ३ र पर्साका १४ मध्ये ७ वटा पालिकामा मात्र वन क्षेत्र छ ।
विपत्तिको मुख्य कारण चुरे र नदी दोहन
दशकअघि महोत्तरीको बर्दिबास–१ स्थित रातु नदीमा पौडी खेल्ने र कञ्चन पानी पिउने गरेका स्थानीय शंकर थापालाई त्यो समय अहिले पनि झलझली सम्झना आउँछ । तर छोटो अवधिमै उनले रातु नदी मात्र होइन, चुरेको फेदीमा निरन्तर बग्ने पानीका मुहानहरू समेत सुक्दै गएको आफ्नै आँखाले देखेका छन् ।
‘पहिले र अहिलेको तुलनामा नदीमा देखिएको सुक्खापनले साह्रै विरक्त लाग्छ,’ थापा भन्छन्, ‘हाम्रा नाति–पुस्ताले भविष्यमा कसरी बाँच्लान् भन्ने चिन्ताले सताइरहेको छ ।’
यस्तै चिन्ता अर्का स्थानीय भरत अधिकारीको पनि छ । उनका अनुसार १० वर्षअघिसम्म रातु नदीमा कञ्चन पानी बग्थ्यो, जताततै पानीका मुहान थिए र खहरे खोल्सीहरू कहिल्यै सुक्दैनथे । अहिले भने नदीको स्वरूप नै फेरिएको छ ।
‘१० वर्षअघिसम्म सिँचाइको सुविधा भएकाले हामी बर्दिबासमा वर्षमा ३ बाली लगाउँथ्यौँ । उत्पादन पनि प्रशस्त हुन्थ्यो,’ अधिकारी भन्छन्, ‘अहिले नदी दोहनकै कारण यस्तो अवस्था आएको जस्तो लाग्छ ।’ रातु नदीमा निर्भर भएर खेती गर्ने धेरै किसानले अहिले खेतीपाती नै छाड्न थालेका छन् । नदीको सिरानमा रहेका मुहानहरू सुक्दै जाँदा कालापानी, बाहुनमारा लगायतका बस्तीमा सिँचाइ त परको कुरा खानेपानीको समस्या समेत बढ्दै गएको स्थानीयको भनाइ छ ।
दिनप्रतिदिन बढ्दो पानी संकटसँगै रातु नदीको विगत सम्झने स्थानीयहरू अहिले निराश देखिन्छन् । उनीहरूका अनुसार नदीजन्य पदार्थको अनियन्त्रित उत्खनन र चुरे क्षेत्रको दोहनले पानीका मुहान सुक्दै गएका छन् भने रातु नदीको ऐतिहासिक अस्तित्वसमेत संकटमा परेको छ ।
विज्ञहरूका अनुसार नदी सुक्दै जाने, प्रदूषित हुने र जलप्रवाह घट्दै जाने अवस्था विकासको होइन, विनाशको संकेत हो । रातु नदीमा देखिएको संकटले पनि मानवीय अस्तित्व र जलस्रोत संरक्षणमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । अनियन्त्रित उत्खनन र मानवीय गतिविधिले नदीलाई क्षतिवक्षत बनाइरहेका छन् भने तटीय क्षेत्रमा बसोबास गर्ने समुदाय पनि संरक्षणप्रति पर्याप्त सचेत हुन नसक्दा समस्या थप जटिल बन्दै गएको छ ।
उत्खननमा संलग्न संगठित समूहहरू रातु नदीमा मात्र होइन, यसका सहायक खोलाहरूमा समेत सक्रिय रहेको स्थानीय बताउँछन् । यसको प्रत्यक्ष असर इनार, ट्युबवेल र भूमिगत जलस्रोतमा परेको छ ।
‘पहिलेका इनारहरू काम नलाग्ने भएका छन् । नयाँ इनारका लागि धेरै गहिरो खन्दा पनि पानी भेटिँदैन,’ रातु नदीको दक्षिणी क्षेत्रका किसान विजय यादव भन्छन्, ‘सिँचाइ त परको कुरा भयो, अब त खानेपानी नै पाइएला कि नपाइएला भन्ने चिन्ता बढ्दै गएको छ ।’
अहिले रातु नदीको मुहान क्षेत्रमा केही पानी देखिए पनि तलतिर आउँदा नदीमा बालुवाका ढिस्का र उत्खनन्मा सक्रिय ट्रयाक्टर तथा ट्रिपर मात्रै देखिन्छन् । नदीको पानी भने एकादेशको कथा बन्दै गएको छ । स्थानीयका अनुसार नदीहरूमा पानी घटेपछि नदीजन्य पदार्थको उत्खनन् झन् सहज बनेको छ । बेलुका ५ बजेपछि रातु नदीमा ३ दर्जनभन्दा बढी ट्रक र ट्रयाक्टरले ढुंगा, गिट्टी र बालुवा उत्खनन् गरिरहेको दृश्य सामान्य बनेको छ ।
रातु नदीमा माछा मारेर जीविकोपार्जन गर्ने माझी समुदायले समेत पानी अभावसँगै आफ्नो परम्परागत पेसा परिवर्तन गर्न बाध्य भएका छन् । ‘हामीले देख्दासम्म रातुको कञ्चन पानीमा दिनभरि माझीहरू जाल फ्याँकेर माछा मारिरहेका हुन्थे,’ ८४ वर्षीय राम अधिकारी विगत सम्झिन्छन् ‘अहिले त त्यो सबै सपना जस्तै लाग्छ ।’
रातु नदीको मुहान क्षेत्रमै पानीको स्रोत घट्दै गएको छ । अझ दक्षिणी देहातका गाउँहरूमा नदीको पानी नपुग्दा इनार र हाते पम्पहरू धमाधम सुक्न थालेका छन् । स्थानीयहरूका अनुसार अहिलेको अवस्था यस्तै रहने हो भने आगामी वर्षहरूमा खानेपानी र सिँचाइ दुवै क्षेत्रमा गम्भीर संकट निम्तिने खतरा बढेको छ । नदी र चुरे दोहनकै कारण खोलाहरूमा आएको बहावको यो एउटा प्रतिनिधि उदाहरण मात्र हो । मधेसका प्रायः खोलाहरूमा यसैगरी दोहन बढेको छ भने मानिसहरू भयावह बाढीको सिकार बनिरहेका छन् । विज्ञहरूका अनुसार चुरे पानीको मुख्य भण्डार भए पनि मधेसमा चुरे अतिक्रमण निक्कै छ । मधेसको कुल क्षेत्रफल मध्ये २४.७८ प्रतिशत मात्र वन क्षेत्रले ओगटेको छ भने अधिकांश वन चुरे क्षेत्रमै छन् ।
प्रतिक्रिया