काठमाडौं । समाजमा स्थापित मिथक कहिल्यै केवल विगतका कथाहरू हुँदैनन् । तिनीहरू मानव सभ्यताले कालक्रम अनुसार सञ्चित गरेको सामूहिक स्मृति हुन्, जसले पुस्तौँदेखि मानिस, प्रकृति, जनावर र अदृश्य शक्तिबीचको सम्बन्धलाई अर्थ दिँदै आएका छन् । यही स्मृतिलाई समकालीन कलाको दृष्टिबाट पुनः व्याख्या गर्ने ध्येय राखेर ‘मिथिकल रियल’ शीर्षकको सामूहिक कला प्रदर्शनी साउन १ गतेदेखि सुरु भएको छ । म्युजिक आर्ट ग्यालरी, सानेपामा भदौ १ गतेसम्म रहने प्रदर्शनीमा चित्रकला, मूर्तिकला तथा मिश्रित माध्यममा कार्यरत सत्र जना कलाकारका कलाकृति राखिएको छ । प्रदर्शनीमा प्रस्तुत कलाकृतिले मिथकलाई इतिहासको अवशेषका रूपमा होइन, आज पनि हाम्रो चेतना, संस्कृति र जीवनशैलीमा निरन्तर बाँचिरहेको अनुभवलाई चित्रण गरेका छन् ।
मानिस प्रायः मिथकलाई कल्पना र यथार्थलाई वास्तविकताको पर्याय ठान्छौँ । तर मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा यी दुईबीच कहिल्यै स्पष्ट सीमारेखा देखिँदैन । मानिसले आफ्नो डर, विश्वास, प्रेम, शक्ति, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र अज्ञातप्रतिको जिज्ञासालाई बुझ्न मिथकहरूको बनाउँदै आयो । कालक्रमसँगै ती मिथकहरू धार्मिक आख्यान, सांस्कृतिक परम्परा, सामाजिक व्यवहार र अन्ततः कलाका रूपमा विकसित भए । त्यसैले मिथक कुनै समाप्त भइसकेको कथा होइन; यो निरन्तर परिवर्तनशील मानव चेतनाको जीवित दस्तावेज हो ।
कला समीक्षक तथा अग्रज कलाकार मदन चित्रकारले विचारमा पनि मिथकले मानव सभ्यताको विकासक्रमसँगै सामूहिक चेतनालाई आकार दिँदै आएको बताए । उनले भने, ‘समकालीन कलाकारले मिथकीय प्रतीकलाई पुनः प्रयोग गर्नु विगतको पुनरावृत्ति मात्र होइन; वर्तमान समाजलाई हेर्ने अर्को दृष्टिकोण निर्माण गर्नु हो । यही कारणले ‘मिथिकल रियल’ ले मिथकीय पात्रहरूको पुनः चित्रणभन्दा धेरै, तिनमा निहित सांस्कृतिक स्मृति, आध्यात्मिक अनुभूति र सामाजिक प्रश्नहरूलाई समकालीन संवेदनासँग जोड्ने प्रयास गरेको देखिन्छ ।’
प्रदर्शनीमा सहभागी सबै कलाकारले फरक–फरक दृश्यभाषा प्रयोग गरे पनि मानव, प्रकृति, संस्कृति र सभ्यताका विसद् विषय कलामा प्रस्तुत भएका छन् । प्रदर्शनीमा राखिएका कलाकृतिमार्फत उनीहरूलाई जोड्ने साझा सूत्र एउटै छ˗ मानिस प्रकृतिबाट अलग अस्तित्व होइन; ऊ प्रकृति, जनावर, स्मृति र संस्कृतिसँग गाँसिएको साझा जीवनको एउटा अंश हो । प्रदर्शनीमा सहभागी कलाकार अनिल शाहीले काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन छेपु मिथकलाई विस्थापन र आप्रवासनको समकालीन अनुभूतिसँग जोड्छ । ताल सुक्दा आफ्नो घर गुमाएको छेपु यहाँ संसारभर घर खोज्दै भौंतारिने मानिसको प्रतीक बनेर उपस्थित हुन्छ । मिथक यसरी इतिहासको घटना नभई आजको सामाजिक यथार्थमा रूपान्तरित हुन्छ ।
कलाकार बालकृष्ण बनमालाले भक्तपुरको जीवित नवदुर्गा परम्परालाई आधार बनाउँदै देवी, शक्ति र सामाजिक संरचनाबीचको सम्बन्धलाई पुनर्विचार गर्छन् । धार्मिक अनुष्ठान यहाँ केवल आस्थाको अभ्यास होइन; समाजभित्र निरन्तर परिवर्तन भइरहेका शक्ति सम्बन्धहरूको दृश्य अभिव्यक्ति बनेको छ । यस्तै, कलाकार चन्द्रश्याम डंगोलको मकरको मूर्तिले नेवार सांस्कृतिक परम्परामा पानी, जीवन र संरक्षणसँग गाँसिएको प्रतीकलाई समकालीन रूप दिन्छ । मकरले मानव र जलबीचको सम्बन्ध मात्र होइन, प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्वलाई पनि स्मरण गराउँछ ।
कलाकार जस्मिन राजभण्डारीले नेवार समुदायका बेलविवाह, र विवाह संस्कारलाई स्त्री पहिचान, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामाजिक संरचनाको दृष्टिले पुनः व्याख्या गरेकी छन् । उनका चित्रहरूले परम्परालाई स्थिर वस्तु होइन, समयसँगै बदलिँदै जाने सांस्कृतिक संवादका रूपमा प्रस्तुत गर्छन् । अर्का कलाकार कपिलमणि दीक्षितका चित्रहरूमा चराचुरुङ्गी र मानव आकृतिको सहअस्तित्वले प्रेम, संरक्षण र सहानुभूतिको सूक्ष्म सम्बन्धलाई उजागर गर्छ । उनका पात्रहरू मौन देखिए पनि उनीहरूबीचको भावनात्मक संवाद अत्यन्त गहिरो छ । मानिस र जनावरबीचको सम्बन्ध यहाँ स्वामित्वको होइन, सहजीवनको सम्बन्ध हो ।
कलाकार कर्मा ताशी गुरुङका सिर्जनामा हिमाली भूगोल, आदिवासी स्मृति र वातावरणीय परिवर्तनबीचको सम्बन्ध प्रस्ट देखिन्छ । बदलिँदो समयसँगै हराउँदै गइरहेको सांस्कृतिक भूगोललाई उनले व्यक्तिगत सम्झना र सामूहिक इतिहाससँग जोड्छन् । कलाकार मुकेश श्रेष्ठले पाँच ध्यानी बुद्धका प्रतीकमार्फत आध्यात्मिक रूपान्तरणलाई दृश्यरूप दिएका छन् । उनका जनावर र प्रतीकात्मक आकृतिहरू बाह्य संसारभन्दा धेरै मानिसको आन्तरिक यात्राका संकेत हुन् । त्यसैगरी कलाकार मुना भडेलका चित्रहरूले काठमाडौं उपत्यकाका प्राचीन लघुचित्र परम्पराबाट प्रेरणा लिँदै मानव, प्रकृति र जीवजन्तुको अन्तर्निर्भरतालाई अत्यन्त कवितामय ढंगले प्रस्तुत गर्छिन् ।
कलाकार प्रधुम्न श्रेष्ठका क्यानभासमा बसन्तपुर केवल वास्तुकलाको स्मारक होइन; जीवित आध्यात्मिक ऊर्जा बोकेको सांस्कृतिक भूगोल बनेर उपस्थित हुन्छ । तान्त्रिक प्रतीक, देवता र मिथकीय संरचनाहरूले शहरलाई स्मृतिको जीवित अभिलेखमा रूपान्तरण गर्छन् ।
कलाकार रोशन भण्डारीको गोठालो श्रृङ्खलाले हिमाली जीवन र पशुसँगको आत्मीय सम्बन्धलाई अत्यन्त संवेदनशील ढंगले अभिव्यक्त गरेको छ । उनका चित्रहरूमा जनावर श्रमका साधन होइनन्; परिवारका सदस्य, सहयात्री र साझा अस्तित्वका प्रतीक हुन् । ग्रामीण जीवनको सरल दृश्यभित्र उनले मानिस र प्रकृतिबीचको गहिरो नैतिक सम्बन्धलाई उजागर गरेका छन् । भारतीय कलाकार साहिल भोपालले सूर्यलाई मानवीकृत आकृतिमा प्रस्तुत गर्दै ब्रह्माण्डीय ऊर्जा, करुणा र चेतनाको सम्बन्ध खोज्छन् भने थिन्ले डोल्मा गुरुङको मूर्तिले शरीर, रूपान्तरण र पुनर्जन्मको अवधारणालाई मूर्त रूप दिएको छ । कलाकार कृष्णगोपाल श्रेष्ठ, लक्ष्मण भुजेल, राजन पन्त तथा अन्य सहभागी कलाकारहरूले पनि आफ्ना–आफ्ना शैलीमा मिथक, प्रकृति, स्मृति र सांस्कृतिक पहिचानका विविध आयामलाई समकालीन कलाभाषामा पुनः प्रस्तुत गरेका छन् ।
यस प्रदर्शनीको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष के हो भने यसले मिथकलाई संग्रहालयभित्र सीमित अतीतको वस्तु बनाउँदैन । बरु मिथक आज पनि हाम्रो व्यवहार, विश्वास, संस्कार, भाषा र दृश्य संस्कृतिमा सक्रिय रहेको चेतनाको रूप हो भन्ने कुरा स्थापित गर्छ । यहाँ प्रदर्शित कलाकृतिहरूले दर्शकलाई केवल दृश्य आनन्द दिँदैनन्; उनीहरूलाई आफ्नै सांस्कृतिक स्मृति, आध्यात्मिक अनुभव र प्रकृतिसँगको सम्बन्धबारे पुनः सोच्न बाध्य बनाउँछन् । म्युजिक आर्ट ग्यालरीका प्रबन्ध निर्देशक सागर केसीका अनुसार, ‘यस प्रदर्शनीले सहअस्तित्व, रूपान्तरण, मिथक, संस्कृति र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई चित्रकला, मूर्तिकला र मिश्रित माध्यममार्फत प्रस्तुत गर्दै समकालीन नेपाली कलाको विविध संवेदनालाई एउटै मञ्चमा ल्याएको छ । वास्तवमा यही विविधताभित्र साझा चेतनाको खोज नै यस प्रदर्शनीको मूल प्रस्ताव हो ।’
नेपालको सांस्कृतिक इतिहास अनेक मिथक, विश्वास, धर्म, समुदाय र प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वबाट निर्मित इतिहास हो । यही इतिहासलाई समकालीन कलाकारले आफ्ना अनुभव, संवेदना र कल्पनाशीलतामार्फत पुनः व्याख्या गरेका छन् । त्यसैले ‘मिथिकल रियल’ केवल कलाकृतिहरूको प्रदर्शनी होइन; यो मिथक र यथार्थ, अतीत र वर्तमान, मानव र प्रकृति तथा दृश्य र अदृश्यबीच निरन्तर चलिरहने संवादको कलात्मक अभिव्यक्ति हो । यसले अन्ततः एउटै सत्य सम्झाउँछ—हामी सबै फरक–फरक कथाका पात्र भए पनि एउटै साझा चेतनाका वाहक हौँ ।
प्रतिक्रिया