मत-विमत

किताब अध्ययनका मेरा तीन मोड

सौर्य अनलाइन २०६९ कार्तिक १८ गते २:०२ मा प्रकाशित

हरेक पुस्तक ज्ञानको पुञ्ज हो तर, पढ्दा आफू हुर्केको समाजको वस्तुगततालाई पनि तुलना गर्दै पढ्न सकियो भने, पुस्तक परिवर्तनको बाटो पहिल्याउने साधन पनि बनिदिन्छ, नत्र पढ्नु–घोक्नुमा सीमित हुन्छ । सिद्धान्त र वस्तुगत घटनालाई एउटा सिस्टममा एकीकृत गरेर बुझ्नु नै असल पाठकको गुण हो । मेरो पुस्तक अध्ययनका तीन महत्त्वपूर्ण मोडहरू छन् । आज म महसुस गर्छु, अध्ययनका यी मोडहरूले मेरो जीवन दृष्टिकोण निर्माण गर्न र सैद्धान्तिक तथा राजनीतिक अलमलका जंघार तार्न मलाई मद्दत गरेका छन् ।
जीवनको पहिलो मोडमा मैले संस्कृत पढेँ । जब म बालकै थिएँ, घरनजिकै संस्कृत पाठशाला थियो । दुर्गा कवच कण्ठस्थ गर्दै त्यहीँबाट मेरो पुस्तक यात्रा सुरु भयो । दुर्गा कवचपछि पालो आयो चण्डीको । चण्डी पनि आफ्ना उमेरका दाजुहरूभन्दा चाँडो कण्ठस्थ गरेर सकेँ । म जन्तरे छोरा हुँ, दाजुहरूभन्दा अगाडि नै चण्डी कण्ठस्थ गरिसक्दा पनि मेरो व्रतबन्ध भएको थिएन । व्रतबन्ध नगरी रुद्री पढ्न पाइँदैनथ्यो । त्यसैले चण्डी सकेर रुद्रीमा प्रवेश गर्न पाइनँ । त्यसबेला पढ्नु भनेको घोक्नु र कण्ठस्थ गर्नु भन्ने मात्रै बुझेको थिएँ मैले । संस्कृतका ती शब्दहरू मैले घोकेर कण्ठस्थ मात्रै पारेँ, केही बुझ्न सकिनँ । गुरुको आदेश मान, अनि शब्द–शब्द कण्ठस्थ गर, बस् यत्ति हो त्यसबेला पढ्नु भनेको । रुद्री पढ्न नपाएपछि म विद्यालय छोडेर घर बस्नुुपर्ने भयो । आफूभन्दा दाजु अझै चण्डी घोक्दै हुन्थे । हजुरबुबाले मलाई विनापढाइ घर राख्दा बिग्रन्छ भन्ने सोच्नु भएछ । गाउँनजिकै पहिलो अंग्रेजी स्कुल खुलेको थियो, २०१३ सालमा अंग्रेजी पढ्ने स्कुलमा भर्ना गरिदिनुभयो ।
अब मैले पढ्नु भनेको घोक्नु मात्र होइन बुझ्नु हो भन्ने जानेँ । भर्ना भएदेखि नै म परीक्षामा पहिलो हुन्थेँ । संस्कृत कण्ठ गर्दा नबुझेका अनेकौँ कुरा, अनेकौँ प्रतापी व्यक्तिका नाम र उनीहरूका प्रतापी कृत्य मैले अंग्रेजी स्कुलमा भर्ना भएपछि जान्न र बुझ्न थालेँ । भीमसेन थापालाई बुझेँ, बलभद्र कुँवरको बहादुरी पढेँ । आफू बसेको भूगोललाई नै संसार मान्ने मेरो उतिबेलाको ज्ञान विस्तार हुँदै गयो । नेपाल र नेपालीबारे केही ऐतिहासिक कुरा जानेपछि मनमा उथलपुथल ल्यायो । त्यसपछि लाग्न थाल्यो– मैले अब नयाँ–नयाँ कुरा पढ्नुपर्छ, विश्वको परिवर्तनको इतिहास बुझ्नुपर्छ । ब्राह्मणले अंग्रेजी पढ्नुहुँदैन भन्ने उतिबेलाको समाजिक मान्यता थियो तर मेरो हजुरबुबाको परिवर्तनशील सोचाइले मलाई समाजको त्यो जडताबाट बाहिर निकाल्न मद्दत गर्‍यो । अहिले लाग्छ, म संस्कृतकै हरफहरूमा अलमलिएको भए पण्डित बनेर पुराण भन्दै हिँड्थेँ होला, समाज परिवर्तनका अन्य आयामहरूलाई बुझ्न सक्दिनथेँ होला ।
संस्कृत पढ्दा श्लोक कण्ठ गरेर अरूलाई जित्थेँ र त्यसैमा खुसी हुन्थेँ । अंग्रेजी शिक्षाले मेरो जीवनको बाटो बदल्यो । बुझाइको घेरा फराकिलो बनाउँदै लग्यो । संसारलाई हेर्ने नजर फेरियो । संसारको भूगोल, समाज, संस्कृति, राजनीतिक परिवर्तनका बारेमा जान्न थालेँ । सात कक्षामा पढ्न थालेपछि मेरो पढ्ने जाँगर अझै बढ्यो । विस्तारै निर्धारित पाठ्यपुस्तकबाट म बाहिर निस्कन थालेँ । नयाँ पुस्तक खोज्न थालेँ, पढ्ने तिर्खा बढ्दै गयो । कक्षा दस पुग्दासम्म मैले धेरै उपन्यास पढिसकेको थिएँ । उतिबेला पढेकामध्ये सबैभन्दा आनन्ददायक पुस्तक गोपालप्रसाद रिमालले लेखेको ‘मसान’ थियो । पढेर नयाँ कुरा बुझ्ने रुचिले गर्दा म नौ कक्षामा पढ्दा ‘चीन सचित्र’ पत्रिकाको ग्राहक बनेँ । त्यसपछि ममा समाजवादको मधुरो ज्ञानको झल्को आउन थालेको हो, म पुस्तक अध्ययनको दोस्रो मोडमा पुगेँ ।
पढाइसँगै कविता पनि लेख्न थालेँ । जानी नजानी आफूमा विद्रोही स्वभाव विकसित हुँदै गएझैँ लाग्न थाल्यो । हुन त म बाल्यकालदेखि नै विद्रोही प्रकृतिको थिएँ । कक्षा ३ मा पढ्दा राई/लिम्बू साथीहरूजस्तै चिटिक्क पर्ने रहर लाग्थ्यो । त्यही रहरमा मैले टुपी फालेर कपालमा छरी लगाएको थिएँ । टुपी छोटो बनाएर छरी लगाएको थाहा पाएपछि घरमा खुबै हल्लीखल्ली मच्चियो, अब भद्रगोल हुने भयो भनेर । भात खानुअघि धोती फेरेर औसानी हाल्ने काम छोडियो । उमाकान्तको नातिले गरेको उपद्रो भनेर गाउँभरि हल्ला पनि फिँजियो । वनभोज हुन्थ्यो, म अरू जातका साथीहरूसँगै बसेर भात खान्थेँ । त्यसले ल्याएको उथलपुथलले गर्दा गाउँमा धर्मसभासमेत भएको थियो । तर, राजा महेन्द्रको पालामा जातीय विभेद उन्मूलनको घोषणा भएकाले त्यसबापत् ममाथि कारबाही भने भएन ।
कोर्सइतर पढाइले सामाजिक तथा आर्थिक परिवर्तनको बाटोमा विस्तारै डोहोर्‍याएको थियो । स्कुलमै युनियन खोलेर विद्यार्थीका माग विद्यालय प्रशासनमा राख्ने भइसकेका थियौँ हामी । एसएलसीपछि मात्रै मैले माक्र्सवादी दृष्टिकोणबाट प्रशिक्षित हुने मौका पाएँ । त्यो पनि स्वाध्ययनबाट नै । आइएससी पढ्न थालेपछि लेनिनको ‘क्या करेँ’ पुस्तक पढें । म विस्तारै राजनीतितर्फ तानिँदै थिएँ । समाज परिवर्तनका लागि रुसी जनताले जारशाहीविरुद्ध गरको संघर्षबारे केही ज्ञान पाएँ । संगठन निर्माणको बाटोबारे पनि ‘क्या करेँ’ पुस्तकमा लेनिनले बुझाएका थिए । समाजवाद र पुँजीवादबारे लेखिएका पुस्तकहरूमा मेरो रुचि बढ्दै गयो । माओत्सेतुङका अन्तरविरोधी दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउने ५ कृति लगातार पढेर सकेँ । त्यतिबेला माक्र्सवाद र समाजवादका बारेमा लेखिएका पुस्तक नेपालीमा अनुवाद भइसकेको थिएन, म हिन्दी पुस्तक पढ्थेँ ।
एसएलसी सकेर पढ्न काठमाडौं आएपछि पढेका पुस्तकले अझ पढाइको भोक जाग्न थाल्यो । अनि म पुस्तक खोज्न थालेँ । एकदिन पुस्तक खोज्दै भोटाहिटीको प्रगतिशील पुस्तक पसल पुगेको थिएँ । त्यहाँ माक्र्सवाद, लेनिनवादका थुप्रै पुस्तक रहेछन् । मैले माक्र्सवादी विश्वदृष्टिकोणसम्बन्धी पुस्तक खोजेपछि पुस्तक पसलका ज्ञानीराम भट्टराईसँग मेरो परिचय भयो । त्यो भेटबाट बढेको घनिष्टताले हामीबीच मित्रता बढ्यो । त्यसपछि मैले पुँजीवाद र समाजवादका सिद्धान्त समेटिएका थुप्रै पुस्तक पढ्न पाएँ । माक्र्सवादी पुस्तकले मलाई सामाजिक परिवर्तनको सूक्ष्म अध्ययन गर्न सिकायो । दार्शनिक ज्ञान फराकिलो दायरामा हुन्छ र टिकाउ हुन्छ । मैले समाज क्रान्तिका लागि माक्र्सवादी दर्शन नै वैज्ञानिक छ भन्ने यही क्रममा बुझेँ ।
संसारलाई हेर्ने मानिसको आधारभूत दर्शन हुन्छ भन्ने कुरा पुस्तकले नै मलाई सिकाएको हो । यसले आफू हिँड्ने जीवनको दार्शनिक बाटो स्पष्ट बनायो । समाजका वर्ग र ती वर्गबीचको एकता अनि संघर्षले समाज रूपान्तरण हुन्छ भन्ने कुरा सिकायो । समाजलाई फेर्ने कार्यदिशा, रणनीति र कार्यनीति स्पष्ट पार्ने विश्वका अनेकौँ क्रान्तिका अनुभव मैले तिनै पुस्तक अध्ययनबाट पाएँ । राजनीतिक सिद्धान्त र दर्शनसम्बन्धी अध्ययन मेरो पुस्तक अध्ययनको तेस्रो मोड थियो ।
पुस्तकबाट पाएको ज्ञान र आफ्ना अनुभवले आर्जन गरेका ज्ञानबीच पनि कहिलेकाहीँ अन्तरद्वन्द्व भइदिन्छ ।

म माक्र्सवादी अध्ययनको एउटा विद्यार्थी र राजनीतिक अभियन्तासमेत भएकै बेला विश्व समाजवादी आन्दोलनलाई मौलिक पाठ हुने ठूलो घटना घट्यो । सन् १९९० मा सोभियत संघ विघटन भएको घटना पुस्तकहरूले दिएको ज्ञानभन्दा भिन्न थियो । माक्र्सवादी सिद्धान्तको प्रयोग र व्यवहारमा भएका कमजोरीद्वारा संसारको कम्युनिस्ट आन्दोलनसामु मौलिक पाठ त्यसले पढाएको थियो । सिद्धान्त र व्यवहारबीचको अन्तरविरोध र घटनाहरूको समग्रतामा अध्ययन गर्नुपर्छ । सिद्धान्त अध्ययन गर्ने मात्र होइन, व्यवहारमा विकसित गर्ने दौरानमा आज हामी कम्युनिस्ट आन्दोलनमा मौलिक प्रयोग गरिरहेका छौँ, त्यसको स्रोत पनि तिनै पुस्तकले दिएको विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनको अनुभव नै हो ।
अन्तरविरोधको सही सञ्चालन, नौलो जनवादसम्बन्धी माओत्सेतुङका पुस्तक, ऐतिहासिक भौतिकवादसम्बन्धी स्टालिनका पुस्तक, परिवार र निजी सम्पत्तिको उत्पत्तिसम्बन्धी एंगेल्सको पुस्तक र द्वन्द्ववादसम्बन्धी लेनिनका विभिन्न लेख मेरो दृष्टिकोण पुन:निर्माण गर्ने आधार थिए । लेनिनले लेखेको ‘डाइरेक्टिकल मेटरालिज्म इम्प्रिकल क्रिटिसिजम’ द्वन्द्ववादलाई बुझ्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पुस्तक हो । यो पुस्तकको नेपालीमा अनुवाद भए अझ धेरै नेपाली पाठकहरूका लागि फाइदा हुने थियो । यस्ता पुस्तकले घटनालाई सूक्ष्म विश्लेषण गरेर संश्लेषणको आवश्यकता दर्साउँछन् । क्रान्ति र प्रतिक्रान्तिमध्ये कुनले कतिबेला जित्छ भन्ने देखाउने घटना विश्लेषण गर्न सघाउँछन् । अक्टोबर क्रान्तिबाट सुरु भएको समाजवादी आन्दोलनको विजय अगाडि बढ्दै जाँदा विश्व पुँजीवाद संकटग्रस्त हुन्छ । त्यसपछि पुँजीवादी मुलुकमा पनि विशाल आन्दोलन हुनेछन् । यो प्रक्रिया निरन्तर जारी रहिरहन्छ भन्ने बुझ्न पनि समाजवादको गहिरो अध्ययन जरुरी हुन्छ ।
पुस्तकबाट पाएको ज्ञान मानिसको जीवनदृष्टि निर्माण गर्ने महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति हो । पढ्न मलाई हरदम मन लाग्छ तर जीवनका व्यस्तताले पढ्ने समय व्यवस्थापन गर्न अप्ठ्यारो हुने रहेछ । मलाई पुस्तक अध्ययनले नै नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा सक्रिय बनाएको हो । भूमिगत जीवनको फुर्सदमा आफ्ना काममा सघाउने दर्शनका पुस्तक पढेँ । जनवादी क्रान्तिलाई केन्द्रमा राखेर माक्र्स, एंगेल्स, लेनिनलाई पढेँ । एक व्यक्ति एक सम्पर्कसूत्रको रूपमा अघि बढ्दा साथी अनि गुरु पनि पुस्तक नै थिए । जब खुला राजनीतिक वातावरणमा आइयो त्यसपछि पारिवारिक लहनतहनदेखि सामाजिक, पार्टीगत कामले बढी व्यस्त बनायो । तर, मैले समय मिलाएर पढ्न भने छोडिनँ । पार्टी अध्यक्ष भइसकेपछि त अध्ययन र लेखनको समय झनै खुम्चिएको छ । भेटघाट, निम्ता, कार्यक्रम, पार्टीका गतिविधिबीच साँघुरो समयलाई व्यवस्थापन गर्न चुनौती पनि छ । यति हुँदा पनि पार्टी कार्यक्रममा जाँदाको समय, केही फुर्सदको बेला पुस्तकका ज्ञानको प्यास मेटाउँछु । प्रधानमन्त्री हुँदा सरकारी डकुमेन्ट पढ्ने गर्थेँ । अहिले पूर्वीय दर्शनसम्बन्धी अध्ययनमा छु । प्राचीनकालको गणतन्त्रको अवस्था, सामन्तवादको उदय अनि फेरि गणतन्त्र, समाज विकासको यही सिलसिलामा केन्द्रित भएर गणतन्त्रात्मक पद्धतिबारे अहिले अध्ययन गरिरहेको छु ।

प्रस्तुति : प्रतिमा सिलवाल

प्रतिक्रिया

पछिल्ला अपडेट्स

लोकप्रिय