राजनीतिको कुनै शाश्वत रंग हुँदैन, यसले समय र समाजको आवश्यकताअनुसार रूप बदल्छ । इतिहासका हरेक व्यवस्था तात्कालिक भ्रममा ‘ठिक’ मानिए पनि समयक्रममा फिका हुन्छन् । राजनीतिको रंग खोज्नुभन्दा यसको उपयोगिता र न्यायको खोजी गर्नु नै वास्तविक बौद्धिकता हो ।
राजनीति मानवीय सभ्यताको एउटा यस्तो आधारभूत तर तरल आयाम हो, जसलाई कुनै निश्चित परिभाषा वा रंगको सीमाभित्र कैद गर्न असम्भव छ । यसलाई सामान्यतया सत्ता र शक्तिको खेल मानिए तापनि गहिराइमा पुगेर हेर्दा यो समयको चेतना र मानिसको सामूहिक मनोविज्ञानको एउटा प्रतिबिम्ब मात्र हो । राजनीतिको कुनै शाश्वत रंग हुँदैन, बरु यसले आफू उभिएको समयको धरातल र समाजको आवश्यकता अनुसारको रंग ग्रहण गर्दछ । त्यसैले त इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा आज ‘क्रूर’ वा ‘असफल’ मानिएका शासन पद्धतिहरू पनि कुनै समयमा निर्विकल्प र ‘ठिक’ मानिन्थे ।
राजनीतिको यो रंगहीनता वा खैरोपन नै यसको सबैभन्दा ठुलो शक्ति र कमजोरी दुवै हो । दार्शनिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा राजनीतिको स्वरूप सधैँ ‘समयको सापेक्षता’ मा बाँधिएको हुन्छ । जर्मन तानाशाह एडोल्फ हिटलरको उदयलाई आज विश्वले विध्वंसको पर्याय मान्छ, तर सन् १९३० को दशकमा जर्मन जनताका लागि उनको विचार एउटा सम्प्रभु र गौरवशाली राष्ट्र पुनःनिर्माणको ‘ठिक’ मार्ग थियो । यदि उनलाई समर्थन गर्ने लाखौँ जनता र बौद्धिक वर्ग नभएको भए, उनले त्यति ठुलो विश्वव्यापी प्रभाव र विनाश निम्त्याउन सक्ने थिएनन् ।
यहाँ प्रश्न नैतिकताको मात्र होइन, बरु तत्कालीन अवस्थाले मागेको रंगको हो । इदी अमिन जस्ता शासकहरूलाई पनि उनीहरूका समर्थकले आफ्नै ढंगले सही ठहराएका थिए । यसले के पुष्टि गर्छ भने, राजनीतिमा ‘सत्य’ भन्दा पनि ‘स्वीकार्यता’ को मूल्य बढी हुन्छ । जबसम्म एउटा शासक वा व्यवस्थाले बहुमतको मनोविज्ञानलाई आफ्नो पक्षमा राख्न सक्छ, तबसम्म उसको रंग ‘सेतो’ वा ‘स्वच्छ’ देखिन्छ, चाहे त्यसभित्र जतिसुकै काला कर्तुतहरू किन लुकेका नहोउन् ।
नेपालको राजनीतिक यात्रालाई विश्लेषण गर्दा यो रंगहीनता अझ प्रस्टसँग उजागर हुन्छ । १०४ वर्षसम्म चलेको राणाशासनलाई आज हामी निरंकुशताको अँध्यारो युग भन्छौँ, तर त्यतिबेलाको भू–राजनीतिक अवस्था र सामाजिक चेतनाको स्तरमा त्यो शासन टिक्नुको पछाडि कतै न कतै त्यसलाई ‘ठिक’ मान्ने आधारहरू विद्यमान थिए । भीम शमशेरको पूजाकोठामा रहेका कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्याल जस्ता दार्शनिक र प्रबुद्ध कविले पनि तत्कालीन सत्ताको छत्रछायामा रहेर तिनैको गुणगानपूर्ण सिर्जना गर्नुले के देखाउँछ भने, हरेक युगको श्रेष्ठ बौद्धिक वर्ग पनि समयको त्यो बलियो राजनीतिक बहावभन्दा टाढा रहन सक्दैन ।
२०१७ सालमा जब निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था लागू गरियो, त्यसलाई ‘नेपाली हावा, पानी र माटो सुहाउँदो’ भनियो । झन्डै तीन दशकसम्म चलेको त्यो व्यवस्थालाई समर्थन गर्ने एउटा ठुलो तप्का थियो, जसका लागि पञ्चायतको रंग नै उच्च राष्ट्रियताको रंग थियो । २०४६ सालपछि भित्रिएको बहुदलीय व्यवस्थाले ल्याएको स्वतन्त्रताको रंगमा मानिसहरू यसरी रंगिए कि त्यसअघिका सबै व्यवस्था ‘बेठिक’ र यो मात्र ‘ठिक’ ठानियो । तर, समय स्थिर रहँदैन । २०५२ सालमा सुरु भएको सशस्त्र संघर्ष र त्यसले ल्याएको आमूल परिवर्तनको आँधीले पुरानो रंगलाई पखालिदियो ।
२०६५ सालमा जब क्रान्तिकारी शक्ति सत्तामा आयो, तब आमजनतामा एउटा नयाँ र सुनौलो रंगको आशा पलायो । मानिसहरूलाई लागेको थियो कि अब राजनीतिको रंग सधैँका लागि फेरिनेछ । तर, सत्ताको स्वाद र शक्तिको समीकरणले विस्तारै ती रंगहरूलाई पनि खैरो बनाउँदै लग्यो । अनेकौँ गठबन्धन, सत्ताका लागि गरिने अप्राकृतिक साँठगाँठ र सिद्धान्तहीन एकताहरूले यो प्रमाणित गरिदिए कि राजनीतिको कुनै स्थायी चरित्र हुँदैन । यसले केवल समयको माग र अवसरको रंगलाई मात्र चिन्छ ।
आजको सन्दर्भमा ‘जेनजी’ पुस्ताको आन्दोलन र त्यसपछि बनेको शक्तिशाली सरकारलाई पनि हामीले ‘ठिक’ मानिरहेका छौँ । यो नयाँ पुस्ताको चेतना र आधुनिकताको रंग हुन सक्छ । तर इतिहासको ऐनामा हेर्दा यो पनि एउटा चक्रको निरन्तरता मात्र देखिन्छ । हिजोका शासकलाई ठिक मान्नेहरू र आजकालाई ठिक मान्नेहरूका बीचमा एउटा साझा समानता छ, त्यो हो ‘तात्कालिक भ्रम’। राजनीतिले सधैँ आफूलाई वर्तमानको एउटा अनिवार्य सत्यका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ । तर जब समय बित्दै जान्छ र नयाँ रंगको प्रवेश हुन्छ, तब पुरानो रंग ‘रंगहीन’ वा ‘बेठिक’ देखिन थाल्छ ।
राजनीतिको यो रंगहीनतालाई दार्शनिक रूपमा ‘खैरो क्षेत्र’ भन्न सकिन्छ । यो न त पूर्णतः नैतिक हुन्छ, न त पूर्णतः अनैतिक । यो त एउटा यस्तो यथार्थ हो जसले आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि जुनसुकै मूल्यमा पनि आफूलाई अनुकूल बनाउँछ । राजनीतिज्ञहरू रंग बदल्न माहिर हुन्छन् भन्नुको अर्थ यो होइन कि उनीहरू केवल अवसरवादी हुन्, बरु यसको अर्थ यो हो कि राजनीति आफैँमा एउटा यस्तो ऐना हो जसले समाजको तत्कालीन रूप मात्र देखाउँछ ।
यदि समाजमा अराजकता छ भने राजनीतिले ‘कठोरता’ को रंग लिन्छ; यदि समाजमा चेतना छ भने यसले ‘उदारता’ को रंग लिन्छ । तार्किक रूपमा हेर्दा, कुनै पनि राजनीतिक व्यवस्था १०४ वर्ष वा ३० वर्ष टिक्नु भनेको त्यसले समाजको एउटा निश्चित स्वार्थ वा आवश्यकतालाई सम्बोधन गरेको हुनुपर्छ । राजनीतिमा ‘स्थायित्व’ आफैँमा एउटा शक्तिशाली रंग हो, जसले नैतिकताका प्रश्नहरूलाई ओझेलमा पारिदिन्छ । मानिसहरू परिवर्तन चाहन्छन्, तर परिवर्तनपछिको अस्थिरताबाट डराउँछन् ।
त्यसैले, जबसम्म एउटा व्यवस्थाले ‘ठिकै छ त’ भन्ने मनोवैज्ञानिक आधार प्रदान गर्छ, तबसम्म त्यसलाई समर्थन मिलिरहन्छ । तर जब त्यो व्यवस्थाले दिने आशाको रंग फिक्का हुन थाल्छ, तब मानिसहरू नयाँ रंगको खोजीमा निस्कन्छन् । राजनीतिको यो शाश्वत गुण हो कि यो सधैँ ‘सुधार’ र ‘परिवर्तन’ को नारामा बाँचेको हुन्छ । तर गहिरिएर हेर्दा, यो केवल पात्र र पद्धतिको हेरफेर मात्र हो । मूल स्वरूपमा राजनीति सधैँ रंगहीन नै रहन्छ । यसले कहिले समाजवादको रातो रंग ओढ्छ, कहिले उदारवादको निलो, त कहिले राष्ट्रवादको कुनै अर्को रंग ।
तर यी सबै रंगहरू बाह्य लेप मात्र हुन् । भित्री तहमा राजनीति भनेको केवल व्यवस्थापन र शक्ति सन्तुलनको एउटा रंगहीन संयन्त्र हो । अन्ततः, राजनीतिको कुनै खास रंग नदेखिनु नै यसको सार्वभौमिकता हो । यसलाई खैरो भन्नुको अर्थ यो हो कि यसले हरेक रंगलाई आफूभित्र समाहित गर्न सक्छ । यो एउटा यस्तो नदी हो, जो समयको भूगोलअनुसार आफ्नो मार्ग र रंग बदल्छ । आजको पुस्ताले जुन सरकार वा पद्धतिलाई ‘सबैका लागि ठिक’ मानिरहेको छ, भोलिको इतिहासले यसलाई पनि आफ्नै कसीमा जाँच्नेछ ।
के राजनीति कहिल्यै साँच्चैको रंगहीन हुन सक्छ ? सायद सक्दैन । किनकि रंग हुनु भनेको स्थिर हुनु हो, र राजनीति स्थिर हुनेबित्तिकै त्यो मृतप्रायः हुन्छ । यसको गतिशीलता नै यसको रंगहीनतामा लुकेको छ । त्यसैले, राजनीतिको रंग खोज्नुभन्दा यसको उपयोगिता र यसले समाजलाई दिने न्यायको खोजी गर्नु नै वास्तविक बौद्धिकता हो । इतिहासले देखाएको सत्य यही हो कि राजनीति कहिल्यै पूर्ण हुँदैन, यो त केवल एउटा कालखण्डबाट अर्को कालखण्डसम्म पुग्ने एउटा रंगहीन तर अनिवार्य माध्यम मात्र हो ।
वस्तुतः राजनीतिको यो खैरोपन वा रंगहीनता नै मानवीय सभ्यताको विकासक्रमको एउटा शाश्वत र अटुट कडी हो । यसले हामीलाई के सिकाउँछ भने, कुनै पनि व्यवस्था वा शासकलाई पूर्ण र निरपेक्ष सत्य मान्नु केवल तात्कालिक भ्रम मात्र हो; किनकि ‘ठिक’ हुनुको परिभाषा समयको कालखण्डले नै लेख्छ र समयले नै मेट्छ । हामी त केवल समयको यस विशाल रंगशालाका पात्र र द्रष्टा हौँ, जहाँ राजनीतिको रंगहीन स्वरूपले हरेक युगमा नयाँ कथाहरू बुनिरहेको हुन्छ ।
राजनीति आफैँमा न सुन्दर छ, न कुरूप, यो त समाजको एउटा यस्तो ऐना हो जसमा हामी आफ्नै समयको अनुहार देख्ने गर्छौं । र, अनुहारहरू जतिसुकै फेरिए पनि ऐना सधैँ रंगहीन नै रहन्छ । त्यसैले, राजनीतिको रंगहीन दार्शनिक यथार्थलाई बोध गर्दा मात्र हामी यसको सामयिक भुमरीबाट माथि उठेर वस्तुनिष्ठ रूपमा सत्यको नजिक पुग्न सक्छौँ ।
प्रतिक्रिया