खोजखबर

समस्याको जड पहिल्याउने जमर्को

सौर्य अनलाइन २०६८ चैत २३ गते २:३० मा प्रकाशित

‘केही असक्षम व्यक्तिको नेतृत्व । केही सक्षम भएर भ्रष्ट भइदिनु ।  सक्षम र इमानदार व्यक्तिलाई सबै क्षेत्रबाट असहयोग भइरहनु नै मुलुक नबन्नाको ‘जड’ †’ –यो दृष्टि हो, संविधानविद् काशीराज दाहालको ।  यो विचार प्रकट गर्नुअघि दाहाल कुनै मुद्दाको बहसमा थिए । कुराकानीका लागि प्रशासकीय अदालत पुग्दा ‘आउनुस्’ भन्दै अनुमति दिए । बहस सकिएपछि विनम्रता दर्साए । अनि, पल्टाउन थाले आङ्खनो बालापनदेखि आजसम्मको जीवनका अलिखित पानाहरू ।
दाहाल कुनै दिन भैसी गोठालो पनि थिए भन्ने कुरा सायद उदयपुर लेखानीका उनकै दौतरीले मात्रै विश्वास गर्लान् । उनी संघर्षले सिर्जिएका मान्छे हुन् । विकट लेखानीको पोखरीमा जन्मिएका दाहाललाई संविधानविद् बनौला भन्ने सोच–सपनै थिएन । उनलाई यो स्थानमा पुर्‍याउन पिता परशुराम उपाध्याय र माता शकुन्तलाले दुःखको ठूलै पहाड फोरेका थिए रे † ‘हजुरबुबाको पालासम्म हाम्रो परिवार सुखैमा थियो’, संविधानविद् दाहालले भने, ‘विक्रम संवत् २०२१ को बाढीपहिरोले घरपाखो नै लगिदियो ।’ दाहाल ६ वर्षका मात्रै थिए, तर आ“खामा गाडिएर बसिरहेको त्यो दृश्यले अझै पनि बेलाबखत उनको मनलाई चस्काइरहन्छ ।
‘कान्छो’ उमेरमै न्यायपरिषद्को सचिव बन्ने ‘रेकर्ड’ बनाए दाहालले । सम्भावना अर्को पनि छ– ‘म कलिलो उमेरमै ‘रिटायर्ड’ हुनेमध्येमा पनि पहिलो नै हु कि ?’ २०१५ साल पुस ७ गते जन्मिएर २०३९ सालमा प्रशासकीय अधिकृतबाट न्यायसेवा प्रवेश गरेका रहेछन् दाहालले । पछि सहायक सचिव, उपसचिव, सहसचिव हुदै न्यायपरिषद्को सचिव भएर जिम्मेवारी सम्हालेछन् । जागिरे यात्रा २०६१ सालमा समाप्त भएछ । जनप्रशासन र राजनीतिमा स्नातकोत्तर गरेका दाहालले बिएलमा ‘गोल्डमेडल’ हात पारेपछि मीनभवन र शंकरदेव क्याम्पसमा प्राध्यापन पनि थालेका रहेछन् । बुबाले ‘त प्रशासनिक सेवामा जा, दाजुले अध्यापन गर्छ’ भनेपछि पेसा फेरेका रहेछन् ।
शिक्षा, प्रशासन, कानुन, समाजसेवा र अधिकार क्षेत्रको यात्रामा धेरै अगाडि पुगिसकेका संविधानविद् दाहालको मानसपटलमा बालापनको स्मृति भने अहिले पनि ‘तीनपाते’ अवस्थामै रहेछ । ‘आहा † त्यो निश्चल समयलाई सम्झनबाहेक के नै गर्न सकिन्छ र’, दाहालले सम्झिए, ‘घरखेत बगेपछि हामीले धेरै दुःख गर्‍यौ । पाखामा भैसी चराए । रूख चढे । घास काटे ।’ बालापनमा आफूले दूधको भाडामा माटो हालिदिएको क्षण कहिल्यै बिर्संदा रहेनछन् । कारण के रहेछ भने परापूर्वकालमा दाहालपरिवारमा दूध छेलोखेलो हुदो रहेछ । एकचोटि दुई दाहालपुत्री उम्लिरहेको दूधमा परेछन् । त्यो पूर्णिमाको दिन रहेछ । त्यही दिनको सम्झनामा दाहाल परिवारमा घरकै सदस्यलाई पनि दूध खान नदिइदो रहेछ । काशीराजले दूध खान नदिएको झोकमा माटो हालिदिएका रहेछन् । आमाले खेदिछन् । त्यसयता कहिल्यै गल्ती गरेको उनलाई याद छैन ।
सरकारको जागिर खादा ‘घुस नखानू, बेइमानी नगर्नू’ भनेर बुबाले दिएको वचन र बचपनामा ‘कुलतमा नलाग्नू’ भनेर दिएको उपदेश उनले कहिल्यै तोडेनन् रे † ‘मलाई बुबाको त्यो वचन अहिले पनि याद आउछ । ‘त्यस्तो सोच्न पनि सक्दिन’ –दाहालले भने ।
संविधानविद् दाहाललाई देशको अवस्थाले सधै पिरोल्दो रहेछ । आफूलाई इमानदारी, जिम्मेवारी र बफादारीको पक्षधर मान्ने दाहाल आजको समस्याको कारण ‘यिनै तीन चिजको अभाव हो’ भन्छन् । ४६ वर्षको उमेरमै जागिरबाट बाहिरिन बाध्य भएका दाहाल आङ्खनो ‘निर्भीकता र इमानदारी’ नै बहिर्गमनको कारण बनेको देख्छन् । यो कारणलाई उनी अझ यसरी केलाउछन्– ‘मैले तत्कालीन मल्लिक आयोगमा बसेर १४ सय पृष्ठ लामो प्रतिवेदन लेख्नु । तत्कालीन शाही आयोग असंवैधानिक हो भन्नु र शाही आयोगमा न्यायाधीशले काम गर्दा असंवैधानिक हुन्छ भनिदिनु ।’
दाहालका भनाइमा मल्लिक आयोगले कारबाहीका लागि सिफारिस गरेका निरञ्जन थापा शाहीकालमा कानुनमन्त्री भएर आएलगत्तै उनी तारो बने । दाहालको समयावधि थप्ने समय त्यतिबेलै थियो । मन्त्री थापा भैरव लम्साल विपक्षमा उभिए । न्यायधीश केदार गिरी र मीनबहादुर रायमाझी दाहालको पक्षमा उभिएछन् । तर, प्रधानन्यायाधीश दिलीप पौडेल बोल्दै नबोलिदिनाले म्याद थपिएन । ‘मलाई जागिर गएकामा रत्ति दुःख लागेन । मेरो कामकारबाही, जिम्मेवारीपन बुझेका प्रधानन्यायाधीशको लाचारीपनले दुःखी बनायो’ –दाहालले अनुभव सुनाए ।
शाहीकालमा कानुनमन्त्री थापाले ‘राजाको इच्छा’ भन्दै ल्याएका व्यक्तिगत स्वार्थका काम आफूले हुन नदिएको उनी दाबी गर्छन् । केही न्यायाधीशले दाहालको बहिर्गमनलाई ‘कालो युगको सुरुआत’ भनेछन् । त्यो क्षण उनी अहिले पनि सम्झन्छन् ।
वर्तमानमा जारी शान्ति र संविधान नबन्नाको कारण भने संविधानविद् दाहाल ‘गणित’लाई देख्छन् । भन्छन्, ‘दुई तिहाइ नभएसम्म संविधान बन्दैन । कुनै दलको बहुमत नभएसम्म उसको अनुकूल संविधान बन्ने सम्भावना छैन ।’ दाहालले हरेक दलले आङ्खनो अनुकूल संविधान बनाउन चाहने प्रवृत्ति नै आजको समस्याको जड भएको ठम्याए । यस्ता ‘जड’ अरू पनि देख्छन् उनी– ‘संविधानसभाको गठनपूर्व नै राजनीतिक प्रश्न टुंग्याएर निश्चित संवैधानिक सिद्धान्त बनाएर निर्वाचनमा गएको भए पहिलो दुई वर्षमै संविधान बनिसक्थ्यो ।’
दल र तिनका नेतामा राजनीतिक व्यवस्थापन गर्ने कौशलको कमी, ‘मै सर्वेसर्वा हु’ भन्ने अहंले मुलुक अनिर्णयको बन्दी बनेको बुझाइ दाहालको छ । उनी यसलाई ‘२०६२÷६३ ले राजनीतिक व्यवस्था र पात्र फेरे पनि संस्कार र संस्कृतिमा फरक नआएको’ भन्न रुचाउ“छन् ।
निश्चित संवैधानिक सिद्धान्तलाई ‘खाली चेक’ जस्तै छाडिनु मुलुकको अभिशाप बन्दै गएको उनको दाबी छ । यद्यपि संविधान बनाएर मात्र सबै कुरा ठीक भइहाल्नेमा उनी सहमत छैनन् । मुलुकलाई बलियो राज्यका रूपमा विकसित गर्न सबल अर्थतन्त्र, गुणस्तरीय शिक्षा, राष्ट्रप्रति बफादारीता, विकासका लागि विज्ञान–प्रविधिको प्रयोग हुन जरुरी भएको सुझाउ“छन् । सक्षम, योग्य, इमानदार र दूरदर्शी राजनीतिज्ञ नेतृत्वमा नभएसम्म यो सम्भव नहुने उनले बुझेका छन् ।
यी कुरा दाहालले आङ्खना चर्चित पुस्तक ‘संवैधानिक कानुन’, ‘संविधानसभा ः विश्वको तुलनात्मक अध्ययन’, ‘आमसञ्चार र कानुन’, ‘श्रमविधि शास्त्र’, ‘प्रेसविधि शास्त्र’ जस्ता झन्डै दुई दर्जन किताबमा पनि उल्लेख गरेका छन् । जेठ १४ पछिको निकास के होला त ? जिल्लामा जा“दा ‘संविधान शिरोमणि’ भनेर चिनिने दाहाल, ‘सर्वोच्चको फैसलासमेतको पृष्ठभूमिमा अब म्याद थप्न सकिदैन, १४ जेठमै संविधान बनाइसक्नुपर्छ’ भन्छन् । यदि १४ जेठमा संविधान बनाउन नसक्ने हो भने अन्तरिम संविधान संशोधन गरेर संविधानसभा वा संसद् जुनसुकैका लागि स्वच्छ जनादेशमा जानुपर्ने राय छ उनको– ‘त्यसका लागि कुन निर्वाचन प्रणाली, कति संख्या, केका लागि, भन्ने कुरा अन्तरिम संविधानमै किटान हुनुपर्छ, जेठ १४ अगावै यो सबै टुंगो नलागे मुलुकमा संवैधानिक शून्यता हुन सक्छ ।’

प्रतिक्रिया

पछिल्ला अपडेट्स

लोकप्रिय