मत-विमत

संघीयता लागू भयो पुनः स्थापित भएनन् अपभ्रंशित स्थाननामहरू

निनाम कुलुङ ‘मंगले’ २०७८ मंसिर १० गते ७:२० मा प्रकाशित

निनाम कुलुङ ‘मंगले’

राज्य पक्षका अनुदारवादी रुझान राख्ने पक्षले किरात भन्नाले एउटा जात वा जाति मात्रै नजनाएर इतिहास, सभ्यता, धर्म, दर्शन, भाषा, महाजाति भनी चिनाउने र, लगभग ८/१० हजार वर्षको इतिहास बोकेको ‘किरात’ शब्दलाई समेत अध्यायनको कमीका कारण सहजै स्वीकार गर्न सकेको देखिँदैन । जबकी वैदिक सनातनीहरू पनि शिवलाई किराँतेश्वर समेत भन्ने गर्छन् । किराँतेश्वरको अर्थ हो किराँतको रूप धारण गरेका ईश्वर । तर किराँतचोक नामाकरण गर्दा उनीहरूको टाउको दुख्यो, शिव चोक राखियो ।

एकभाषाले अर्को भाषालाई अतिक्रमित गर्ने क्रम परापूर्वकालदेखि नै विश्वमा तीव्ररूपले चलिरहेको छ । ठाउँका नामहरू तथा जातजातिका थर तथा नामहरूमा पनि यो कुरा लागू भएको पाइन्छ । नेपालका सन्दर्भमा भन्नुपर्दा लिच्छवीकालभन्दा अघिको इतिहास फेला पर्न सकेको छैन । त्यस यताको इतिहास हेर्दा नेपालका अधिकांश स्थानहरूको स्थानीय नामहरू द्रुत गतिमा बाह्य नामहरूले अतिक्रमण गरेको देखिन्छ । लिच्छवीकालका स्थान तथा नामहरू मल्लकालमा परिवर्तन भएको पाइन्छ । मल्लकालका स्थान नामहरू शाहकालमा परिवर्तन भएको पाइन्छ । जुनकाल खण्डमा जुन भाषा प्रयोग गर्ने शासक तथा जुन धर्म मान्ने शासक भए त्यही अनुसार नै ठाउँका नामहरू परिवर्तन हुने गरेको देखिन्छ ।

गोपाल, महिषपाल र किराँतकालको सभ्यता प्रमाणित इतिहासका रूपमा उजागर हुन सकेको छैन । लिच्छवीकालीन सभ्यता सामान्य मात्रै उजागर भएको छ । यी तीन कालखण्डमा नेपालका कुन ठाउँलाई के नामले पुकारिन्थ्यो ? कुन जातिलाई के नाम दिइएको थियो ? भन्ने कुरा जनश्रुतिमा मात्रै सीमित छन् ।

लिच्छवीकाल यताको कुरा गर्नुपर्दा विषेशतः हिन्दू देवी–देउताका नाम, खस–नेपाली भाषा, अंग्रेजी भाषा र प्रसिद्ध व्यक्ति तथा व्यक्तित्वहरूको नामलगायत अन्य विदेशी भाषाले तीव्र गतिमा अतिक्रमण गरिरहेको देखिन्छ । कतिपय स्थानीय स्थान नामहरू भने, आप्mनो मौलिक नामबाट अपभ्रंशित हुँदै गइरहेको पनि देखिन्छ । जस्तो उदाहरणका लागि भन्नु पर्दा पूर्वको मेची अञ्चलको इलाम जिल्लामा रहेको अन्तुडाँडा र सन्दकफुलाई नै लिऊँ । ती स्थानका असली नाम पूरै परिवर्तन गरेर क्रमशः दीपेन्द्र (तत्कालीन युवराज दीपेन्द्रको नाममा) शिखर र सन्दकपुर बनाइएको छ । यी नामहरू लाप्चा आदिवासीको मातृभाषामा रहेको स्थानीय स्थान नामहरू हुन् । त्यस्तै तेहृथुम जिल्लाको सदरमुकाम ‘मेयङ लुङ’ हाल अपभ्रंषित भएर ‘म्याङलुङ’ भएको छ । तेह्रथुम जिल्लाकै ‘हात्तिलेङे (पूरै खोलालाई हिंगुवा खोला भनिन्छ), झरनाको नाम अपभ्रंसित भएर ‘ह्यात्रुङ’ भएको छ । त्यति मात्र होइन मेयङ लुङ बजारभित्रै पर्ने ‘तुम्भुङला’ तम्फुला भएको छ । र, तेहृथुमकै ‘सुम्दोवा’ गाउँ ‘सम्दु’ र ‘सङबो’ गाउँ ‘संगपु’ भएको छ । त्यस्तै संखुवासभा जिल्लाको ‘तुमलुङटार’ पनि अपभ्रंषित भएर हाल ‘तुम्लिङटार’ भएको छ । जुन विश्वकै होचो उपत्यका पनि हो ।

तर, स्मरणयीय कुरो के छ भने, भोजपुर जिल्लाको ‘कुलुङ’ गाउँको नाम भने जस्ताको तस्तै हालसम्म पनि ‘कुलुङ’ नै कायम रहन सफल भएको छ । स्मणीय छ, कुलुङ जाति नेपालका प्राचीन जातिहरूमध्येका किराती आदिवासी हुन् । यता सोलुखुम्बुको ‘फुसतेल’ र सत्तो–सोत्तो गाउँहरू भने, क्रमशः सोताङ र शिबटार÷कृष्णटार भएको छ । त्यसो त धनकुटाको ‘भेडेटार’ पनि विदेशी (बेलायती युवराज चाल्र्स) को नाममा ‘चाल्र्स भ्यु प्याइन्ट’ भएको छ–थियो । खोज्दै जाँदा नेपालभरि नै स्थानीय नामहरू, खास गरी आदिवासी जनजातिका मातृभाषामा राखिएका÷रहिआएका स्थानीय नामहरू नेपालीकरण–खसकरण र विदेशी विशेषतः अंग्रेजी भाषाको अतिक्रमणमा परेका छन् । अन्य धेरै उदाहरणहरू रहेता पनि, पोखरा नजिकको ‘ह्याङजा’ अहिले हेम्जा भएको छ भने पोखराकै ‘पाताले छाँँगो’ हाल ‘डेबि’ज फल्स’ भएको छ । भनिन्छ, डेबी नामक स्वीस तरुनी (विदेशी महिला) उक्त छागाँबाट खसेर वेपत्ता भएपछि÷मरेपछि ! ‘पाताले छाँँगो’ ‘डेबि’ज फल्स’ भएकी हुन् ।
अतिक्रमित र अपभ्रंसित भएका स्थान नामहरूका सम्बन्धमा भन्नुपर्दा नेपालका हिमालहरू पनि अछुतो रहन सकेका छैनन् । नेपाली हिमालहरूको नाम पनि खुबै अतिक्रमणमा परेका छन् । त्यस्ता केही हिमालहरूको नाम तल उल्लेख गरिएको छ । १, सेवालुङ (कञ्चनजंघा) । २, फक्ताङलुङ (जान्नु–कुम्भकर्ण) । ३, सेसेलुङ (मकालु) । ४, चोमोलुङमा (सगरमाथा खस–नेपाली भाषाको नाम र एभरेस्ट अंग्रेज–अंग्रेजी भाषाको नाम) । ५, आम्पा मारे (गौरीशंकर) । ६, ख्वाप्स्लाङ–कार्पो (गणेश हिमाल) । ७, उर्कीमा (बाडेन पावेल–स्काउटका जन्मदाताको नाममा) । ८, जाक्सम्बा (पासाङल्हामु चुली–प्रथम सगरमाथा आरोही नेपाली महिलाको नाममा) । ९, धाम्पुस (थापा पिक) । १०, झोङ–री (पिसाङ पिक) । ११, प्याङगेन पुथाङ (मनास्लु) । १२, ङादी चुली (डाक्टर हर्क चुली) आदि ।

यसरी जवर्जस्त ढंगले स्थाननामहरू अतिक्रमित र अपभ्रंसित हुँदै गएका छन् भने नयाँ नाम राख्ने क्रममा विवाद र होर्डिङ बोर्ड फालाफालसमेत भएको उदारणहरू प्रशस्तै छन् । जस्तो तत्कालीन ललितपुर उ.म.न.पा.—१४ (हाल महानगरपालिका) को नखिपोटको खेल मैदान नजिक आदिवासी विशेषतः लाहुुरे परिवारको बाक्लो बस्ती भएकाले सुरुमा ‘किरात चोक’ नामाकरण गरियो । तर, पछि उमनपा समेतको मिलेमतोमा स्थानीय रैथानेहरूले ‘शिव चोक’ बनाएरै छाडे । यसरी राज्य र राज्य पक्षका अनुदारवादी रुझान राख्ने पक्षले किरात भन्नाले एउटा जात वा जाति मात्रै नजनाएर इतिहास, सभ्यता, धर्म, दर्शन, भाषा, महाजाति भनी चिनाउने र, लगभग ८÷१० हजार वर्षको इतिहास बोकेको ‘किरात’ शब्दलाई समेत अध्ययनको कमीका कारण सहजै स्वीकार गर्न सकेको देखिँदैन । जबकी वैदिक सनातनीहरू पनि शिवलाई किराँतेश्वर समेत भन्ने गर्छन् । किराँतेश्वरको अर्थ हो किराँतको रूप धारण गरेका ईश्वर । तर किराँतचोक नामाकरण गर्दा उनीहरूको टाउको दुख्यो, शिव चोक राखियो । अनुदारवादी तप्का अली अबुझ हुन्छ भन्ने कुरा यसले प्रमाणित गरेको छ ।

त्यसो त नेपालमा मात्रै नभएर विश्वभरि नै हाल कुनै पनि देशको स्थानीयस्तरका स्थानको नाम मात्रै नभएर देशकै नामसमेत मौलिक नाममा पुनःस्थापित गर्ने प्रचलन बढ्दो क्रममा छ भन्ने त बर्मा भन्ने देश ‘म्यामाँ–म्यानमार’ भइसकेकोले पनि देखाउँछ । यसरी विदेशीहरूले आप्mनो भाषामा राखेको केही सहरहरूको नामहरू यहाँ उल्लेख गरिएको छ । जस्तो कि, भारतको बम्बई सहर हाल मुम्बई भएको छ । त्यस्तै मद्रास सहर चेन्नाई भएको छ । कलकत्ता सहर कोलकाता भएको छ । उता बर्मा भनी चिनिने देश पनि हाल ‘म्यामाँ–म्यानमार’ भइसकेको छ भने बर्माको राजधानी रंगुन पनि ‘याँगु–यांगुन’ भएको छ ।

त्यसैले नेपालमा पनि चर्को रूपमा जातजाति र भाषाभाषीको कुरा गर्नेेहरूले यसबारेमा पनि पहलकदमी लिने हो कि ? खासमा संघीयताको मर्म अनुरूप पनि सगरमाथालाई चोमोलुङमा, गणेश हिमाललाई ख्वाप्स्लाङ कार्पो, सोताङलाई फुसतेल, हेम्जालाई ह्याङजा, ह्यात्रुङलाई हात्तिलेङे, तुम्लिङटारलाई तुमलुङटार, कञ्चनजंघालाई सेवालुङ, मकालुलाई सेसेलुङ आदि पुनः नामाकरण नगर्ने ? त्यति मात्रै होइन, नेपालभरिका आदिवासी जनजातिका मातृभाषामा रहेका÷रहिआएका स्थान नामहरू पुनः स्थापित गराउन किन पहल नगर्ने ? उसो त ‘काठमाडांै उपत्यकालगायत वरिपरिका स्थान, खोलानाला आदिको स्थानीय नामहरू ८० प्रतिशतभन्दा बढी किराती परिवारको भाषामा रहेका छन् ।’ भनी धनबज्र बज्राचार्यद्वारा लिखित लिच्छवीकालीन अभिलेख नामक किताबमा लेखिएको छ ।

त्यसैले नेपालमा संघीयता लागू भए÷आएसँगै ती अतिक्रमित र अपभ्रंसित भएका स्थान नामहरूको नाम पनि पुनः स्थापित होओस् भन्ने कामना गरौँ । माथि उल्लिखितबाहेक नेपालभरि नै नेपालका आदिवासी जनजातिहरूका मातृभाषामा रहेका जति पनि अपभ्रंसित भएका र अपहरित भएका स्थान नामहरू छन्, ती सबै स्थान नामहरूको स्थानीय जनता विषेशतः आदिवासी जनजातिहरूले पुकार्ने नामहरू नै पुनः स्थापित गरिनु÷लेखिनु÷उच्चारण गरिनुपर्छ । यसका लागि केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय गरी तीनै तहको सरकारहरूले नै समन्वय गरेर र, संघीयता लागू भएसँंगै विगतमा एकल जातीय सोचका कारण होस् वा बोलाऊन सजिलोका कारण त्यो बेला खसकरण–खसीकरण र हिन्दूकरणमा परेर विस्थापित वा अपभ्रंस भएका आदिवासी जनजातिका मातृभाषामा रहेका सम्पूर्ण स्थान नामहरूको नाम पुनः उनीहरूकै भाषामा नामाकरण गरिएको छ भनी सार्वजनिक रूपमै घोषणा गरिनुपर्ने देखिन्छ ।

प्रतिक्रिया

पछिल्ला अपडेट्स

लोकप्रिय